Białko 14-3-3 nie jest prionem. Jego wykrycie w płynie mózgowo-rdzeniowym nie oznacza automatycznie choroby Creutzfeldta-Jakoba. Jest to marker szybkiego uszkodzenia komórek układu nerwowego, który pomaga neurologowi w diagnostyce różnicowej określonego obrazu klinicznego.
To badanie ma największą wartość wtedy, gdy lekarz już ocenił tempo objawów i bierze pod uwagę kilka przyczyn szybko postępującego zespołu neurologicznego. U osoby bez takiego obrazu dodatni wynik może wprowadzić więcej niepokoju niż wiedzy.
Czym jest białko 14-3-3?
Nazwa 14-3-3 obejmuje rodzinę białek naturalnie występujących w wielu komórkach organizmu, także w neuronach. Uczestniczą one między innymi w regulacji sygnałów komórkowych.
Kiedy komórki nerwowe są szybko lub intensywnie uszkadzane, białka 14-3-3 mogą przedostawać się do płynu mózgowo-rdzeniowego. Dodatni wynik może odzwierciedlać ten proces, ale test nie mówi, co go spowodowało.
Laboratoria mogą stosować metodę jakościową albo ilościową. Nie istnieje jeden uniwersalny sposób porównywania wyniku między wszystkimi placówkami. Interpretacja musi uwzględniać metodę i komentarz laboratorium.
Kiedy neurolog rozważa oznaczenie 14-3-3?
Badanie jest wykorzystywane w diagnostyce szybko postępujących zaburzeń funkcji poznawczych lub encefalopatii, zwłaszcza gdy w ciągu tygodni lub miesięcy pojawiają się dodatkowe objawy neurologiczne:
- mioklonie, czyli nagłe krótkie zrywania mięśni,
- zaburzenia równowagi i koordynacji,
- zaburzenia widzenia,
- objawy piramidowe lub pozapiramidowe,
- szybka utrata samodzielności,
- mutyzm akinetyczny w zaawansowanym obrazie.
Jednym z rozpoznań branych wówczas pod uwagę jest sporadyczna choroba Creutzfeldta-Jakoba (sCJD). Jest ona rzadka. Znacznie częściej lekarz musi najpierw wykluczyć inne przyczyny gwałtownego pogorszenia, w tym takie, które można leczyć.
Dlaczego dodatni wynik nie potwierdza CJD?
Wynik 14-3-3 może być dodatni także wtedy, gdy szybkie uszkodzenie neuronów ma inną przyczynę. Opisywano takie wyniki między innymi po:
- udarze lub niedotlenieniu mózgu,
- zapaleniu mózgu i innych zakażeniach ośrodkowego układu nerwowego,
- napadach padaczkowych i stanie padaczkowym,
- urazie mózgu,
- autoimmunologicznym zapaleniu mózgu,
- niektórych procesach nowotworowych,
- innych szybko postępujących chorobach neurodegeneracyjnych.
Przegląd biomarkerów sCJD pokazuje, że swoistość 14-3-3 spada, gdy w grupie porównawczej znajdują się pacjenci z ostrym uszkodzeniem mózgu, zapaleniem lub naciekiem nowotworowym.
Jak wynik zmienia prawdopodobieństwo rozpoznania?
Interpretacja zaczyna się od wyjściowego prawdopodobieństwa sCJD.
| Sytuacja | Znaczenie wyniku |
|---|---|
| Typowy szybko postępujący zespół, charakterystyczne MRI i dodatnie 14-3-3 | Wynik wzmacnia podejrzenie, ale nadal nie jest samodzielnym potwierdzeniem. |
| Nietypowy przebieg i brak cech wspierających w innych badaniach | Dodatnie 14-3-3 ma mniejszą wartość i zwiększa potrzebę szukania innych przyczyn. |
| Ujemne 14-3-3 przy dużym podejrzeniu klinicznym | Wynik nie wyklucza CJD; czułość zależy od podtypu i momentu pobrania. |
| Dodatnie 14-3-3 po udarze, napadzie lub zapaleniu mózgu | Może odzwierciedlać znane uszkodzenie neuronów, a nie chorobę prionową. |
Wytyczna AAN zwraca uwagę na znaczenie prawdopodobieństwa przed testem. Ten sam dodatni wynik ma inną wartość u osoby z typowym obrazem sCJD i inną u pacjenta z rozpoznanym udarem.
Jakie badania ocenia się razem z 14-3-3?
Diagnostyka nie kończy się na jednej probówce. Lekarz zestawia wynik z:
- rezonansem mózgu, szczególnie sekwencjami DWI/ADC i FLAIR,
- EEG,
- badaniem neurologicznym i chronologią objawów,
- podstawowym badaniem PMR,
- testami zakaźnymi, autoimmunologicznymi, metabolicznymi i toksykologicznymi,
- innymi markerami uszkodzenia neuronów,
- badaniem RT-QuIC, jeśli jest dostępne i wskazane.
W kryteriach CDC dodatnie 14-3-3 jest jednym z elementów rozpoznania prawdopodobnej sCJD tylko przy szybko postępującym pogorszeniu funkcji poznawczych, zgodnych objawach neurologicznych, czasie choroby krótszym niż dwa lata i braku bardziej prawdopodobnego wyjaśnienia.
Białko 14-3-3 a RT-QuIC: to nie są zamienne testy
RT-QuIC, czyli real-time quaking-induced conversion, wykrywa aktywność zasiewania nieprawidłowego białka prionowego. Jest znacznie bardziej swoisty dla choroby prionowej niż 14-3-3.
Białko 14-3-3 odpowiada na pytanie: „czy dochodzi do szybkiego uszkadzania neuronów?”. RT-QuIC odpowiada na węższe pytanie o obecność aktywności charakterystycznej dla nieprawidłowego białka prionowego.
Wyniki obu badań nadal ocenia się razem z MRI, EEG i obrazem klinicznym. Dodatni RT-QuIC ma inną wagę niż dodatnie 14-3-3, a ujemny wynik pojedynczego testu nie powinien zatrzymywać diagnostyki, jeśli przebieg pozostaje niepokojący.
Czy jakość próbki ma znaczenie?
Tak. Domieszka krwi po trudnym nakłuciu albo hemoliza mogą spowodować wynik fałszywie dodatni lub odrzucenie próbki. Materiał musi być pobrany, opisany, przechowywany i transportowany zgodnie z wymaganiami laboratorium.
Wynik należy zawsze czytać razem z informacją o metodzie. Przy zapisie jakościowym „dodatni/ujemny” nie powinno się samodzielnie dopowiadać stężenia. Przy wyniku liczbowym nie wolno stosować zakresu referencyjnego z innej metody.
Co dzieje się po otrzymaniu wyniku?
Po dodatnim wyniku lekarz nadal sprawdza inne przyczyny uszkodzenia neuronów i ocenia, czy pozostałe badania wspierają konkretną diagnozę.
Ujemny wynik również nie kończy oceny szybko postępujących objawów. Jeżeli pogorszenie funkcji poznawczych, chodu, mowy lub zachowania narasta w ciągu tygodni, potrzebna jest pilna konsultacja neurologiczna i często diagnostyka szpitalna.
W Propsyche oznaczenie białka 14-3-3 jest badaniem dodatkowym do pakietu punkcji lędźwiowej. Zleca je lekarz, a nie pacjent samodzielnie. Aktualny koszt, zasady skierowania i pozostałe oznaczenia opisujemy na stronie punkcji lędźwiowej z badaniem PMR.
Przed pobraniem warto potwierdzić, która metoda będzie wykonana, jak laboratorium raportuje wynik i czy w razie podejrzenia choroby prionowej dostępne jest także RT-QuIC.